Cách phân biệt inox 304 và inox 201

Trong nhóm thép không gỉ đang lưu hành trên thị trường Việt Nam, inox 304 và inox 201 là hai mác thép phổ biến nhất, đồng thời cũng là hai loại dễ bị nhầm lẫn nhất. Nhìn bằng mắt thường, cả hai đều sáng bóng, cùng thuộc họ austenit, cùng được cán thành tấm, ống, hộp, thanh và dùng làm bồn nước, lan can, cầu thang, thiết bị bếp hay khung tủ công nghiệp. Tuy nhiên, về bản chất, chúng khác nhau ở thành phần hợp kim: inox 304 thuộc nhóm crôm - niken, trong khi inox 201 giảm bớt hàm lượng niken và thay thế một phần bằng mangan cùng nitơ để hạ giá thành. Chính sự khác biệt này kéo theo hàng loạt khác biệt về khả năng chống ăn mòn, độ bền trong môi trường ẩm hoặc nhiễm mặn, mức độ nhiễm từ nhẹ, và đặc biệt là giá thu mua phế liệu inox. Với người mua vật tư, phân biệt sai có thể dẫn tới công trình xuống cấp sớm, bị rỉ sét ở mối hàn hoặc chân đế. Với người bán phế liệu, phân biệt sai đồng nghĩa với việc bán inox 304 theo giá inox 201 và chịu thiệt một khoản không nhỏ, bởi giá trị của hai loại này chênh lệch đáng kể do niken là kim loại có giá cao trên thị trường hàng hóa thế giới.

Bài viết này tổng hợp những cách phân biệt inox 304 và inox 201 mà cả người trong nghề lẫn người không chuyên đều có thể áp dụng, từ phương pháp quan sát cảm quan cho tới các phép thử có tính định lượng. Cách đơn giản nhất và được dùng nhiều nhất tại các bãi phế liệu là thử nam châm: inox 304 ở trạng thái ủ gần như không nhiễm từ, trong khi inox 201 thường hút nam châm rõ hơn. Tuy vậy, đây chỉ là phép thử sơ bộ, vì inox 304 sau khi bị cán nguội, uốn, dập hay gia công mạnh cũng có thể nhiễm từ cục bộ, dẫn đến kết luận sai nếu chỉ dựa vào một dấu hiệu. Bên cạnh đó còn có thuốc thử inox (dung dịch axit chuyên dụng) cho phản ứng đổi màu khác nhau tùy hàm lượng niken, phương pháp tia lửa mài quan sát chùm hoa lửa khi mài trên đá, cách nhìn màu bề mặt và ánh kim - inox 304 thường có sắc trắng sáng dịu, inox 201 hơi ngả tối hoặc ánh xám hơn, cùng các dấu hiệu gián tiếp như tem mác nhà sản xuất in trên tấm, ống, độ cứng khi uốn, hay biểu hiện rỉ sét sau thời gian sử dụng ngoài trời. Chính xác nhất vẫn là dùng máy phân tích thành phần kim loại (máy soi hợp kim cầm tay, thường gọi là máy XRF) để đọc trực tiếp hàm lượng crôm, niken, mangan - đây là thiết bị mà nhiều đơn vị thu mua phế liệu quy mô lớn đang sử dụng khi cân hàng lô lớn.

Điều quan trọng cần lưu ý ngay từ đầu: không có phương pháp thủ công nào tuyệt đối chính xác một trăm phần trăm. Kinh nghiệm thực tế cho thấy nên kết hợp ít nhất hai đến ba cách kiểm tra rồi đối chiếu kết quả, thay vì tin vào một phép thử duy nhất. Nếu là hàng có giá trị lớn hoặc lô phế liệu nhiều tấn, việc yêu cầu kiểm tra bằng máy soi hợp kim trước khi chốt giá là hoàn toàn hợp lý và được các bên mua bán uy tín chấp nhận. Trong các phần tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu vào từng phương pháp: nguyên lý hoạt động, cách thực hiện, dấu hiệu nhận biết cụ thể, những sai lầm thường gặp khiến kết quả bị nhiễu, và cuối cùng là bảng so sánh tổng hợp giúp bạn dễ tra cứu khi cần phân loại inox trước lúc bán phế liệu hoặc chọn vật tư cho công trình.