Thiếc hàn không chì và chì thiếc: phân biệt thế nào

Trong xưởng điện tử và cơ khí, mọi thứ dùng để hàn đều được gọi chung là "thiếc hàn". Nhưng khi bán phế liệu thì hai loại nằm ở hai nhóm giá khác hẳn nhau: loại không chì có hàm lượng thiếc trên 95%, còn chì thiếc chỉ khoảng 60% thiếc, phần còn lại là chì — kim loại rẻ hơn thiếc nhiều lần. Gom chung một thùng thì cả lô thường bị tính theo nhóm thấp hơn.

Năm cách dưới đây nhận ra được ngay tại chỗ, không cần thiết bị phân tích.

1. Đọc ký hiệu trên cuộn dây hoặc thùng

Đây là cách chắc chắn nhất khi hàng còn nhãn. Ký hiệu ghi thẳng thành phần theo phần trăm khối lượng:

Ký hiệu	Thành phần	Thuộc nhóm
Sn63Pb37	63% thiếc, 37% chì	Chì thiếc
Sn60Pb40	60% thiếc, 40% chì	Chì thiếc
Sn50Pb50, Sn40Pb60	Chì nhiều hơn, thường dùng hàn ống, hàn tôn	Chì thiếc, phần thu hồi thấp hơn
SAC305 (Sn96.5Ag3.0Cu0.5)	96,5% thiếc, 3% bạc, 0,5% đồng	Thiếc không chì
Sn99.3Cu0.7	99,3% thiếc, 0,7% đồng	Thiếc không chì
Pb-free, RoHS, "lead free"	Cách ghi khác của nhóm không chì	Thiếc không chì

Chữ Sn là thiếc, Pb là chì, Ag là bạc. Con số đi ngay sau mỗi ký hiệu là phần trăm của kim loại đó. Nhìn con số sau chữ Sn là biết ngay hàng thuộc nhóm nào.

2. Nhìn màu mối hàn cũ

Với bo mạch đã qua sử dụng hoặc hàng không còn nhãn, mối hàn cho biết khá nhiều:

• Chì thiếc: mối hàn sáng bóng như gương, bề mặt mịn, nhìn phản chiếu được.
• Không chì: mối hàn xỉn và mờ, bề mặt hạt thô hơn, đôi khi trông như bị nứt tóc — đó là đặc điểm bình thường của nhóm này chứ không phải mối hàn hỏng.

3. Nhiệt độ mỏ hàn đang cài

Cách này dùng được khi xưởng còn đang vận hành. Chì thiếc Sn63Pb37 nóng chảy ở 183°C, nên mỏ hàn thường cài quanh 300–330°C. Nhóm không chì nóng chảy cao hơn — SAC305 ở khoảng 217–220°C, Sn99.3Cu0.7 tới 227°C — nên mỏ hàn phải cài 350–380°C. Hỏi thợ đang cài mỏ hàn bao nhiêu độ là biết dây trong xưởng thuộc loại nào.

4. Bẻ thử sợi dây

Dây chì thiếc mềm, uốn cong dễ và giữ nguyên nếp uốn. Dây không chì cứng hơn rõ rệt, bật lại khi thả tay và dễ gãy hơn khi bẻ gập nhiều lần. Cầm hai loại trên tay cùng lúc thì khác biệt này nhận ra ngay.

5. So trọng lượng cùng kích thước

Chì nặng gần gấp rưỡi thiếc, nên cùng một đoạn dây cùng đường kính, chì thiếc nặng tay hơn hàng không chì. Cách này chỉ dùng để xác nhận thêm khi đã nghi ngờ, vì chênh lệch không quá lớn — khoảng 8,4 so với 7,4 gam mỗi centimet khối.

Cái bẫy hay gặp: tôn thiếc và lon thiếc không phải nhóm này

Nhiều nơi gom cả tôn thiếc, lon thiếc, hộp thiếc đựng thực phẩm chung với dây hàn vì cùng mang chữ "thiếc". Thực tế đó là thép lá mạ một lớp thiếc rất mỏng — phần lõi là sắt, còn lớp mạ chỉ dày vài micromet. Thử bằng nam châm là ra ngay: tôn thiếc và lon thiếc hút nam châm vì lõi sắt, trong khi dây hàn và thiếc thỏi thì không.

Nhóm mạ này được tính theo giá tôn, sắt vụn chứ không theo giá thiếc. Bỏ chung vào thùng thiếc không làm nó thành thiếc, mà làm cả thùng phải phân loại lại — và trong lúc phân loại lại thì phần thiếc thật cũng chậm được cân.

Vì sao đáng bỏ công tách

Thiếc là kim loại có đơn giá cao trong nhóm phế liệu thông dụng, còn chì thì rẻ hơn nhiều. Một lô hàng không chì mà bị xếp chung với chì thiếc sẽ được tính theo phần giá trị thấp hơn, và khoảng chênh này thường lớn hơn mọi khoản mặc cả về giá. Tham khảo hai nhóm ở bảng giá thiếc và bảng giá chì thiếc để thấy khoảng cách.

Với xưởng phát sinh đều, cách gọn nhất là đặt hai thùng riêng ngay cạnh máy — một cho dây và vụn không chì, một cho chì thiếc — thay vì tách lại khi đã trộn. Xỉ bể hàn thì để thùng thứ ba, vì nhóm này tính theo tỷ lệ thu hồi chứ không theo khối lượng thô; chi tiết ở bài xỉ bể hàn và bã thiếc bán thế nào.

Ba điều nên nói rõ khi báo hàng

• Nguồn phát sinh: hàn điện tử (thường không chì) hay hàn cơ khí, hàn ống nước (chì nhiều hơn).
• Dạng hàng: dây, cây, thỏi còn nguyên hay xỉ, mạt, vụn lẫn tạp chất.
• Ký hiệu đọc được: chụp lại nhãn cuộn dây nếu còn — đó là căn cứ rõ ràng nhất cho cả hai bên.

Xem thêm thu mua phế liệu thiếc, thu mua phế liệu chì, hoặc gọi 0919.955.898 để có giá tại thời điểm hiện tại.